Küresel Krizler Eşiğinde Yeniden Kentleşme Ortamı Olarak Mimarlık

Abstract

Bu tez, kenti ve mimarlığı yalnızca kentleşme süreçlerinin teknik, ekonomik ve idari çıktıları olarak gören baskın yaklaşımları eleştirel biçimde sorgulayarak kent ve mimarlık ilişkisinin kolektif, politik ve dönüştürücü işlevlerini yeniden tesis edecek yaklaşımların analitik bir çerçevede entagrasyonunu amaçlamaktadır. Tez, modernleşme sürecinden itibaren kentleşme dinamiklerinin özellikle neoliberal politikalarla artan bir ivmeyle tasarımı karar alma süreçlerinden soyutlamasının kentsel mekânı parçaladığını ve kolektif yaşamı zayıflattığını savunmaktadır. Tezin temel iddiası, kentsel dönüşümdeki toplumsal ve mekansal krizlerin temel sebebinin tasarım düşüncesinin yönetişim mekanizmalarında organizasyonel rolünün eksikliğinden kaynaklandığıdır. Bu bağlamda tez, Antik Yunan'daki polis kavramından, modern, postmodern ve küresel kent aşamalarına uzanan çok katmanlı bir kuramsal çerçeve geliştirmektedir. Kentin politik bir birlik mekânından ekonomik ve idari bir nesneye dönüşümünün krizleri, yönetişim yaklaşımları içerisinde katılım ve tasarım düşüncesinin kurumsallaşması yoluyla bu krizleri çözme girişimleri analiz edilmiştir. Kuramsal tartışma, tasarımın kolektif müzakere süreçleriyle bir yönetişim aracına dönüşebileceğini gösteren 'tasarım ajansı' ve 'kamu mimarı' yapılanmaları ile küresel konut kooperatifleri ve topluluk temelli modellerle somutlaştırılmıştır. Ampirik zemin olarak Türkiye'nin kentleşmesi, konut kooperatif deneyimleri incelenmiş ve 2000 sonrası dönüşüm politikaları tasarım düşüncesi perspektifinden eleştirel bir biçimde analiz edilmiştir. Uluslar arası teorik ve pratik yaklaşımlardan elde edilen bulgular çerçevesinde Türkiye için 'dönüştürücü-onarım' kavramsallaştırmasıyla 'yaratıcı yıkım' merkezli kentsel dönüşüm uygulamalarına alternatif katılım ve tasarım odaklı, kooperatif tabanlı bir model önerilmiştir. Anahtar kelimeler: Kentsel Dönüşüm, Mimarlık, Tasarım Düşüncesi, Tasarım Ajansı.

This thesis critically questions dominant approaches that view the city and architecture solely as technical, economic, and administrative outputs of urbanization processes, aiming to integrate, within an analytical framework, approaches that will re-establish the collective, political, and transformative functions of the relationship between city and architecture. The thesis argues that the abstraction of design from decision-making processes, particularly accelerated by neoliberal policies since the modernization process, has fragmented urban space and weakened collective life. The thesis's central claim is that the fundamental cause of social and spatial crises in urban transformation stems from the lack of an organizational role for design thinking in governance mechanisms. In this context, the thesis develops a multi-layered theoretical framework extending from the concept of the polis in Ancient Greece to the modern, postmodern, and global city stages. The crises of the city's transformation from a politically unified space to an economic and administrative object, and attempts to resolve them through the institutionalization of participation and design thinking within governance approaches, are analyzed. The theoretical discussion is illustrated by 'design agency' and 'public architect' structures, as well as global housing cooperatives and community-based models, demonstrating that design can be transformed into a governance tool through collective negotiation processes. As an empirical base, Türkiye's urbanization and housing cooperative experiences are examined, and post-2000 transformation policies are critically analyzed from a design thinking perspective. Based on findings from international theoretical and practical approaches, a cooperative-based, participatory, and design-oriented model is proposed for Türkiye, offering an alternative to 'creative destruction'-centric urban transformation practices through the conceptualization of 'transformative-repair.' Keywords: Urban Transformation, Architecture, Design Thinking, Design Agency